Czym jest dysonans poznawczy i jak wpływa na nasze decyzje?

Dlaczego czasem podejmujemy decyzje, które przeczą naszym przekonaniom?

Czym jest napięcie, które czujemy, gdy coś się „nie zgadza”?

To może być dysonans poznawczy – zjawisko, które wpływa na nasze emocje, zachowania i wybory. W tym artykule wyjaśniamy, jak go rozpoznać i jak sobie z nim radzić.


 

Dysonans poznawczy co to takiego? 

Dysonans poznawczy (inaczej także: dysonans kognitywny) - to termin, który wprowadził do psychologii amerykański psycholog Leon Festinger w 1957 roku. Czym jest dysonans poznawczy? Teoria dysonansu poznawczego zaproponowana przez Leona Festingera wprowadziła niemałą rewolucję. Zakłada ona bowiem, że ludzie w swojej naturze dążą do utrzymywania spójnego obrazu siebie, innych i tego, co wiedzą o świecie. Spójność ta ma miejsce kiedy to, co wiemy lub myślimy o czymś lub o kimś znajduje potwierdzenie w naszych doświadczeniach. Postępujemy tak, jak myślimy, że należy postępować, zgodnie z tym, co o sobie uważamy.

Gdy pomiędzy przekonaniami a działaniami pojawia się niezgodność (niezgodność poznawcza) pojawia się uczucie dysonansu poznawczego czyli zjawisko nieprzyjemnego napięcia psychicznego. Pojawia się ono także,  kiedy posiadamy rozbieżne, czyli sprzeczne przekonania (zjawisko sprzeczności).

Definicja dysonansu poznawczego wskazuje, że jest to stan dyskomfortu wywołany przez jednoczesne posiadanie sprzecznych przekonań, wartości lub działań. Zjawisko dysonansu poznawczego może trwać kilka chwil lub utrzymywać się dłużej, w zależności od intensywności i kontekstu. Zjawisko sprzecznych przekonań polega zaś na tym, że wyznawane przez nas wartości lub to, w co wierzymy jest ze sobą w konflikcie.

Przykładowo uważamy, że należy i warto być uczciwym a jednocześnie sądzić, że są sytuacje w których kłamstwo jest dozwolone. Naturalną potrzebą człowieka w przypadku wystąpienia dysonansu jest dążenie do jego zmniejszenia - poprzez różnorodne działania oraz myśli - tak rozpoczyna się proces redukcji dysonansu poznawczego, którego celem jest poprawa naszego samopoczucia (dysonans bowiem dla wielu z nas nieprzyjemny i wiąże się z napięciem).

Jak działa dysonans poznawczy w codziennym życiu? Przykłady dysonansu poznawczego

Dysonans poznawczy przykład 1: ktoś częstuje nas kawałkiem tortu mówiąc, że nadzienie jest kokosowe, tymczasem okazuje się, że ma smak pomarańczy. Pojawia się zjawisko rozbieżności pomiędzy udzieloną nam informacją a bezpośrednim doświadczeniem. 

Dysonans poznawczy przykład 2: w filmie, który oglądamy pojawia się słoń, ale zamiast ryku trąby słyszymy mruczenie kota, choć nie ma go ani obok nas, ani w filmie. Obraz nie pasuje do dźwięku, ponieważ nie zgadza się z tym, co wiemy o słoniach. Sytuacja taka powoduje dysonans.
 

 A zatem uczucie dysonansu poznawczego objawia się różnie - najczęściej jednak wiąże się z napięciem i dyskomfortem. To, jak szybko minie w dużej mierze zależy od tego jaka jest nasza elastyczność poznawcza czyli zdolność do - między innymi - zmiany tego, co myślimy i tolerowania sprzecznych ze sobą informacji oraz uczuć. Zależy także od podjętych przez nas działań i zmienności sytuacji. Podsumowując: uczucie dysonansu może trwać kilka chwil, kilka godzin a nawet kilka dni , a nawet przekształcając się w długoterminowy dysonans poznawczy.


 

Dysonans społeczny, zjawisko racjonalizacji i zjawisko dążenia do spójności

Istnieją różne rodzaje dysonansu poznawczego - nie tylko ze względu na to ile czasu trwa niezgodność poznawcza, ale także ze względu na to, czego dotyczy ponieważ różne są sytuacje wywołujące dysonans.  Jednym z rodzajów jest codzienny dysonans poznawczy , który pojawia się przy, chociażby,  wyborach żywieniowych – np. osoba dbająca o zdrowie sięga po fast food. Tego rodzaju zjawisko sprzecznych zachowań często wynika z chwilowych impulsów. Kiedy kolidują one z długoterminowymi wartościami możemy mówić o dysonansie. 

Zazwyczaj próbujemy to sobie jakoś wyjaśnić przykładowo racjonalizując nasze wybory. Poszukiwanie logicznych przyczyn danego zachowania może przybrać formę powiedzenia sobie, że “raz na jakiś czas nie zaszkodzi” lub “jeśli w ciągu tygodnia zdrowo się odżywiam, to mogę pozwolić sobie na dzień słabości.”  Szukając uzasadnień dla swoich decyzji prowadzimy do zmniejszenia dysonansu i związanego z nim uczucia dyskomfortu.
 

To może rodzić frustrację, rozczarowanie, smutek i inne stany emocjonalne. Może być to dla nas trudne zwłaszcza, jeśli są to stany sprzeczne: lubimy kogoś a jednocześnie doświadczamy rozczarowania, bo postąpił inaczej niż zapowiedział lub inaczej niż tego oczekiwaliśmy.

Skąd się bierze dysonans poznawczy, czyli co powoduje dysonans?

Zjawisko dysonansu poznawczego bierze się głównie z potrzeby spójności i logicznego porządku w naszym świecie wewnętrznym. Gdy coś tę harmonię zakłóca – np. nowe informacje przeczą tym, które już posiadamy  – pojawia się tzw. konflikt poznawczy i zjawisko dysharmonii.

Presja społeczna to kolejny czynnik. Niekiedy przyjmujemy poglądy lub podejmujemy działania, które są sprzeczne z naszymi wartościami, by zyskać akceptację otoczenia. To zjawisko konfliktu społecznego, które może wywołać silny dysonans emocjonalny.  Jego przykładem może być wejście w relację z drugą osobą ponieważ ktoś tego od nas oczekuje, a nie dlatego, że sami tego pragniemy. 

 

Kiedy damy sobie czas na odpoczynek może pojawić się nie tylko poczucie winy i sprzeczny obraz siebie ale właśnie dysonans poznawczy i motywacja wewnętrzna,  by coś z nim zrobić. W takiej sytuacji ktoś może wybrać powrót do zadań i brak odpoczynku (zmiana zachowania) lub zmianę przekonań (np. powiedzenie sobie, że odpoczynek sprzyja produktywności). Może też wystąpić zjawisko samoakceptacji - : “mam różne oczekiwania wobec siebie, nie wszystkie je spełniam, bo to nie jest możliwe i to jest w porządku” albo : “jestem tak produktywną osobą jak i taką która lubi od bycia aktywną odpocząć", czy “produktywność i odpoczynek nie wykluczają się.”
 

Wpływ dysonansu poznawczego na nasze decyzje

 

W jaki sposób dysonans poznawczy wpływa na decyzje? Jak pisze Leon Festinger “ jedną z głównych konsekwencji podjęcia decyzji jest wystąpienie dysonansu.” A zatem często może on się pojawiać, gdy dokonujemy wyborów, to tzw. dysonans podecyzyjny. Przykładowo, kiedy okazuje się, że zamiast wybrać, odrzuciliśmy bardziej atrakcyjną opcję, ale walory tej opcji zauważamy dopiero po podjęciu decyzji. Może pojawić się uczucie żalu i potrzeba uzasadnienia  swojego wyboru, co często następuje przez celowe zmniejszenie wartości odrzuconej opcji. Możemy wtedy wówczas powiedzieć sobie: „ w sumie dobrze, że wybraliśmy domek w górach bo nad morze to jednak bardzo daleko, to długa podróż i większe wydatki.” Tak może zachodzić proces redukcji dysonansu.
 
Dysonans poznawczy (inaczej znany także jako dysonans kognitywny lub zjawisko sprzeczności) może też wpływać na sposób, w jaki podejmujemy decyzje. Zjawisko sprzecznych informacji sprawia przykładowo, że zaczynamy selekcjonować dane tak, by pasowały do naszych przekonań. To tzw. confirmation bias – mechanizm, w którym zwracamy uwagę na te informacje, które potwierdzają już to, co wiemy, pomijając inne dane. Proces ten najczęściej nie jest świadomy. 

Przykładem może być sytuacja, gdy sądzimy, że nasz partner jest mało aktywny w sprzątaniu  i zwracamy większą uwagę na te chwile, które to potwierdzają, niż te które temu przekonaniu przeczą, czasami zupełnie je pomijając. Może to mieć wpływ na nasze decyzje i działania a także na to, co dzieje się w naszych relacjach. Łatwo sobie bowiem wyobrazić, że partner, który także sprząta (choć może nie tak często jakbyśmy sobie tego życzyli) kiedy usłyszy: “bo ty nigdy nie sprzątasz, zawsze robię wszystko sama” może poczuć się urażony i pominięty.

Strategie radzenia sobie z dysonansem poznawczym

Trochę już o tym pisaliśmy  w przykładach powyżej, ale podsumowując: możemy mieć różne sposoby na to, by nastąpiła redukcja dysonansu poznawczego i zjawiska sprzecznych informacji. To ważne i pomocne ponieważ jak już opisaliśmy zjawisko wewnętrznego konfliktu jest dla nas najczęściej nieprzyjemne i, jak twierdzi Leon Festinger, dążymy do tego, by je zmniejszać. 

Jak? Świetnym przykładem jest zjawisko racjonalizacji.  Słownik Języka Polskiego podaje, że racjonalizacja to  “sytuacja gdy szukamy racjonalnych argumentów dla umotywowania własnych czynów i postaw mających źródło w uczuciach i motywach, do których człowiek nie chce się przyznać przed sobą.”  Może to być powiedzenie sobie: “pewnie i tak nic by z tego nie było” choć tak naprawdę nie wiemy co by było, gdyby podjęta decyzja była inna.


Psychologiczne skutki dysonansu to m.in.:

• stres, 
• napięcie,
• poczucie winy, 
• uczucie żalu, 
• niepokój, 
• rozczarowanie,
• obniżenie poczucia własnej wartości. 

Najczęstsze mechanizmy redukcji dysonansu to:

• zmiana przekonań - zmieniamy swoje myślenie o sytuacji wywołującej dysonans,
   
• ignorowanie (pomijanie niektórych) faktów, by nie czuć dyskomfortu,
   
• szukanie potwierdzeń – wybieranie tych informacji, które potwierdzają to, co już wiemy,
   
• racjonalizacja - szukanie powodów, które uzasadniają sprzeczne zachowanie,
   
• minimalizacja znaczenia dysonansu - umniejszanie wagi konfliktu, by nie był on tak niekomfortowy. Na przykład: „To tylko małe odstępstwo, generalnie dbam o zdrowie.”
   
• balansowanie - wprowadzenie nowej myśli, która łagodzi konflikt, przykładowo : „zjemy mniejszą kolację, żeby zachować bilans kaloryczny po zjedzeniu ciasta.”
   
• antycypacyjne unikanie konfliktu poznawczego  - nie doprowadzanie do tego, by dysonans się pojawił - kiedy możemy - postępując zgodnie z wyznawanymi wartościami,

To wszystko może brzmieć ciekawie, ale jak radzić sobie z dysonansem poznawczym? Czy można uniknąć psychologicznych skutków zjawiska sprzecznych przekonań? Jak widać powyżej, istnieją różne strategie redukcji dysonansu, jednak zmiana przekonań  nie jest łatwa, pomijanie faktów często jest nieświadome i nie zawsze nam służy,  poszukiwanie potwierdzeń również. 

Dysonans poznawczy - co to ma wspólnego z emocjami?

 

Dysonans może dotyczyć różnych sytuacji i uruchamiać w nas różne reakcje i odczucia. Przykładowo możesz myśleć, że zawsze przeciwstawisz się przemocy, a jednak w sytuacji zagrożenia poczuć się jak sparaliżowany i nie być w stanie nic zrobić. Możesz wówczas doświadczać poczucia winy, krytykować się za to, czuć smutek, żal, rozczarowanie a nawet złość na siebie, że tak się stało.

Konflikt przekonań (inaczej: zjawisko sprzecznych przekonań) może być w takiej sytuacji silny - możesz uważać, że “należy działać”, “jestem odważny i aktywny” a jednocześnie mieć myśl: “nie udało mi się to”, “dlaczego tak postąpiłem” itp.

W takiej i podobnych sytuacjach możesz:

• pomyśleć o tym, co powiedziałbyś / powiedziałabyś bliskiej Ci osobie w takiej chwili,
   
• podzielić się tym z kimś, komu ufasz, kogo lubisz, kto jest dla Ciebie ważny,
   
• przyjąć, że tak się wydarzyło i to, że reagowanie w takiej chwili nie było dla Ciebie łatwe i jest Ci z tym trudno,
   
• zwrócić się po wsparcie do specjalisty - psychoterapeuty  - który pomoże Ci zrozumieć dlaczego tak się wydarzyło i poradzić sobie z powstałym poczuciem winy,
   
• zyskać nową wiedzę np. o tym jak ludzie reagują w trudnych sytuacjach i dlaczego czasami czują się, jak sparaliżowani. Często wynika to z reakcji układu nerwowego, na którą mamy znikomy lub niewielki wpływ, a to oznacza, że nie wszystko, co robimy wynika z naszej woli. Zmienić to może odpowiedni trening, jednak zrozumienie przyczyn może pomóc zdjąć z siebie balast niektórych oczekiwań,
   
• możesz też przypomnieć sobie sytuacje, w których udało Ci się postąpić zgodnie ze swoimi oczekiwaniami – możliwe, że było ich wiele i pomoże to zmniejszyć uczucie doświadczanego dyskomfortu lub rozczarowania.

 


Czy istnieją pozytywne aspekty dysonansu poznawczego?

Jak najbardziej tak! Człowiek z natury nie lubi stanu napięcia i dąży do zachowania równowagi oraz spójnego obrazu siebie. Kiedy chcesz zdrowo się odżywiać, bo wiesz że będzie Ci to służyć, a jednak z różnych powodów tego nie robisz – obraz ten staje się niespójny. To może motywować cię to wprowadzenia zmian w swoim stylu życia – do poszukiwania rozwiązań i sposobów na to, by z większą lekkością zmiany wprowadzać. 

A zatem dysonans bywa motywujący i popycha nas ku wprowadzeniu w życie zmian. Czasami to właśnie z powodu tego niespójnego obrazu siebie – rozbieżności w tym, co o sobie myślimy a tym co robimy - udajemy się do psychologa czy psychoterapeuty.

 

Dysonans poznawczy w psychoterapii i rozwoju osobistym

Dysonans poznawczy w psychologii społecznej odgrywa ważną rolę bo prowadzi do zmiany. W psychoterapii zaś zjawisko rozdźwięku między myślami a działaniami często jest punktem wyjścia do pracy nad sobą. Zwłaszcza, kiedy zauważamy, że coś wywołało w nas silne napięcie, a nie do końca rozumiemy dlaczego tak się dzieje. Wówczas wspólnie z terapeutą możemy prześledzić co się wydarzyło, jakie reakcje wywołało i przy jego wsparciu zastanowić się nad źródłem tych reakcji. Dobra wiadomość jest też taka, że zrozumienie tego z czasem może przekładać się na zachowanie, a w efekcie spowodować pozytywne zmiany w naszym życiu. 

Kiedy warto poszukać wsparcia psychoterapeuty?

 

Gdy zjawisko dysonansu utrudnia codzienne funkcjonowanie i długo się utrzymuje ( długotrwały dysonans poznawczy / zjawisko chronicznego dysonansu poznawczego) – np. towarzyszy mu zjawisko nieprzyjemnego napięcia, trudności decyzyjne, zaburzenia nastroju.
 

Zjawisko manipulacji, presja społeczna, wewnętrzne konflikty – wszystko to może wpływać na pojawienie się dysonansu. Wsparcie terapeutyczne pomaga lepiej zrozumieć siebie i wypracować strategie redukcji dysonansu, sprzyjające zdrowiu psychicznemu i dobrostanowi.

Jeśli czujesz, że dysonans często jest obecny w Twoim życiu i nie wiesz, jak sobie z tym radzić może być to dobry powód, by skorzystać ze wsparcia specjalisty.

 

ZAREZERWUJ WIZYTĘ

Bibliografia
 

L. Festinger, Teoria dysonansu poznawczego (2007), PWN
E Harmon-Jones, J.Mills, An Introduction to Cognitive, Dissonance Theory andan Overview of Current Perspectives on the Theory (2019), American Psychological Association 
Wielki Słownik Języka Polskiego