Aleksytymia - gdy emocje są nie do nazwania

Emocje to nieodłączny element naszego życia. To dzięki nim rozumiemy siebie, budujemy relacje i podejmujemy decyzje. Ale co się dzieje, gdy ich nazwanie staje się niemożliwe? Aleksytymia to zaburzenie, które utrudnia rozpoznawanie, wyrażanie i interpretowanie własnych emocji.

Osoby z aleksytymią często uchodzą za chłodne, zdystansowane lub „pozbawione uczuć” – choć rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona.

W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie jest aleksytymia, jakie są jej przyczyny i objawy oraz w jaki sposób można sobie z nią radzić – zarówno w terapii, jak i w relacjach z bliskimi.

 

Czym jest aleksytymia? 
 

Życie emocjonalne człowieka jest istotne dla jego codziennego funkcjonowania. Doświadczanie różnorodnych emocji dotyczy wielu z nas, a rozpoznawanie ich może prowadzić do lepszego zrozumienia siebie i własnego samorozwoju. Co jednak w przypadku, gdy człowiek nie ma zdolności do identyfikacji własnych emocji?
 

Co to jest aleksytymia? Aleksytymia to stan polegający głównie na nieumiejętności rozpoznawania oraz okazywania uczuć i emocji. Aleksytymię określa się jako analfabetyzm emocjonalny, ponieważ osoby nią dotknięte mają również poważne trudności w werbalizowaniu swoich stanów emocjonalnych. Nie jest to jednak zaburzenie emocjonalne, ale cecha lub objaw współwystępujący z innymi schorzeniami.

Czym jest aleksytymia w rozumieniu psychologicznym? Aleksytymia to złożona struktura osobowości obejmująca specyficzne deficyty emocjonalne i poznawcze. Dla osoby z aleksytymią niemożliwa jest identyfikacja emocji, ich nazywanie oraz naturalne wyrażanie. 

Według Sifneosa aleksytymia obejmuje trzy kluczowe aspekty: 

• trudność w rozpoznawaniu i opisywaniu emocji, 
• ograniczoną zdolność do symbolizacji (np. uboga wyobraźnia),
• tendencję do skupiania się na zewnętrznych wydarzeniach, z pominięciem introspekcji i refleksji nad własnym światem wewnętrznym. 

Jakie zachowania przejawia aleksytymik? Czy faktycznie jest to człowiek bez uczuć i emocji? Zdecydowanie nie, aleksytymik nie jest osobą pozbawioną emocji. Odczuwanie emocji jest u niego obecne, jednak nie potrafi ich nazwać ani właściwie wyrazić.

 

Skąd się bierze aleksytymia? Przyczyny i uwarunkowania  

Zamknięcie emocjonalne może wystąpić u każdego z nas i może wynikać z przewlekłego stresu oraz przeciążenia. W takiej sytuacji możemy mieć wtedy poczucie, że zachowujemy się jak człowiek bez uczuć. Warto jednak pamiętać, że w odróżnieniu do aleksytymii, jest to zwykle stan przejściowy.

Jakie są przyczyny aleksytymii? Dlaczego powstaje aleksytymia i jakie są czynniki ryzyka jej rozwoju? Zaburzenie to określane jest również jako analfabetyzm emocjonalny czyli forma zaburzenia rozpoznawania emocji. Jako rodzaje, a zarazem przyczyny aleksytymii, można wymienić:

• aleksytymię pierwotną – jest o podłożu genetycznym lub biologicznym,
• aleksytymię wtórną – występuje w odpowiedzi na traumę.

Ślepota emocjonalna może być również podzielona na typ I oraz II (Bermond i in., 2006). Typ I aleksytymii charakteryzuje się niską świadomością i sprawnością poznawczą dotyczącą emocji. Oznacza to, że aleksytymik doświadcza sporych trudności lub niemożności z identyfikowaniem, werbalizowaniem i analizowaniem emocji. Ten typ jest najprawdopodobniej uwarunkowany biologicznie. Z kolei w typie II zdolność doświadczania emocji zostaje zachowana, ale funkcje poznawcze emocji zostają zaburzone. Aleksytymia typu II jest prawdopodobnie powiązana z wystąpieniem traumy.

Rozwój aleksytymii może również zależeć od zaniedbania emocjonalnego w dzieciństwie. Na początku emocje dziecka są infantylne, trudne do odróżnienia i całkowicie wyrażane poprzez ciało. Z czasem jednak emocje stają się bardziej zrozumiałe zarówno dla dziecka, jak i otoczenia, ponieważ są wyrażane werbalnie. Niestety, uraz doświadczony w dzieciństwie może zatrzymać prawidłowy rozwój emocjonalny dziecka, przez co emocje pozostaną niezrozumiałe, trudne do odróżnienia i wyrażane somatycznie, co może prowadzić do aleksytymii.

Objawy aleksytymii - jak ją rozpoznać u siebie lub bliskich
 

Jak rozpoznać aleksytymię? Jakie są jej objawy? Aleksytymia (inaczej ślepota emocjonalna) to pojęcie wielowymiarowe, które zawiera szereg kluczowych objawów w swojej definicji. Można jednak zauważyć pewne sygnały trudności z emocjami, mogące wskazywać na obecność aleksytymii u danej osoby – czasem mogą być subtelne, a niekiedy maskowane.
 

Aleksytymia – objawy:

• wysoce utrudniona lub niemożliwa identyfikacja cudzych emocji,
• brak rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych,
• ciągłe niezrozumienie własnych emocji,
• właściwe nazywanie emocji oraz ich opisywanie  jest zaburzone, pomimo posiadania odpowiedniego zasobu słownictwa,
• wyrażanie własnych emocji nie jest możliwe, dlatego aleksytymik może doświadczać trudności w komunikacji z innymi,
• osoba z aleksytymią nie umie okazywać uczuć, przez co może odczuwać trudności w nawiązywaniu bliskich relacji z innymi ludźmi,
• osoba dotknięta aleksytymią posiada ubogie życie wewnętrzne, ponieważ ma tendencję do unikania myśli związanych z afektem,
• zadaniowy styl myślenia i działania,
• aleksytymik może obawiać się objawów fizjologicznych emocji i mylnie rozpoznawać je jako symptomy chorobowe (np. przyspieszone bicie serce lub drżące dłonie).

Aleksytymia u dzieci i młodzieży – wczesne sygnały i reakcja 
 

Aleksytymia u dzieci może przejawiać się w subtelny, ale znaczący sposób, wpływając na ich rozwój emocjonalny, relacje społeczne i codzienne funkcjonowanie. Należy wiedzieć, że w młodszym wieku objawy aleksytymii mogą być trudniejsze do rozpoznania, ponieważ dzieci dopiero uczą się, jak rozumieć i wyrażać swoje emocje. 

Jakie mogą być przyczyny aleksytymii u młodych osób? Aleksytymia u nastolatków i dzieci może mieć różnorodne przyczyny, obejmujące zarówno czynniki biologiczne, psychologiczne, jak i środowiskowe. Wśród przyczyn biologicznych wymienia się m.in. niedojrzałość struktur mózgowych odpowiedzialnych za przetwarzanie emocji oraz predyspozycje genetyczne i temperamentalne. Niektóre młode osoby z natury mają trudność w rozpoznawaniu sygnałów płynących z ciała czy słabszą wrażliwość emocjonalną. 

Dodatkowo warto zaznaczyć, że dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mogą mieć ograniczone umiejętności rozpoznawania emocji własnych i cudzych, co może prowadzić do objawów zbliżonych do aleksytymii. W rezultacie dziecko nie uczy się adekwatnie identyfikować i wyrażać emocje, co może utrudniać jego funkcjonowanie społeczne i emocjonalne.

W jaki sposób dzieci postrzegają emocje? Emocje u dzieci są na początku bardzo niestabilne, ponieważ nie znają odpowiednich strategii radzenia sobie z nimi. Trudne emocje, takie jak smutek czy złość, dzieci postrzegają jako negatywne emocje. Oprócz tego wyróżniają także pozytywne emocje, np. radość, dumę oraz wdzięczność, które sprawiają im przyjemność. 

Jakie mogą być sygnały emocjonalnego odcięcia u dzieci i młodzieży? Młode osoby cierpiące na aleksytymię mogą przejawiać takie zachowania, jak:

• brak spontanicznych wypowiedzi o emocjach, unikanie odpowiedzi na temat swoich emocji, opisywanie dolegliwości fizycznych zamiast mówienia o swoim stanie emocjonalnym (np.„boli mnie brzuch”, „jest mi duszno”),
• trudność w odczytywaniu emocji innych ludzi, nieadekwatne reakcje w określonych sytuacjach społecznych (np. śmianie się, gdy ktoś płacze),
• utrudnione nawiązywanie i podtrzymywanie relacji z innymi ludźmi – niezręczność, wycofanie bądź impulsywność w kontaktach międzyludzkich.

Pomimo niepokojącego wydźwięku aleksytymii, nie stanowi ona rodzaju zaburzenia emocjonalnego, a bardziej określa pewien stan lub objaw doświadczania trudności emocjonalnych. W przypadku podejrzenia wystąpienia aleksytymii u młodej osoby, warto reagować jak najszybciej. 
 

Oto kilka wskazówek, w jaki sposób można wspierać dziecko doświadczające aleksytymii:
 

Warto zachęcać dziecko do mówienia o emocjach poprzez rozmawianie o nich otwarcie oraz pomoc w ich rozpoznawaniu (np. “Widzę, że czujesz smutek, czy chcesz o tym ze mną porozmawiać?”). Istotna jest pomoc dziecku w kształtowaniu umiejętności nazywania emocji poprzez używanie prostych słów, książeczek z obrazkami, korzystanie z doświadczenia postaci bajkowych (np. “Jak myślisz, co może teraz czuć Kubuś Puchatek? Po czym to poznajesz?”).

W trudnych przypadkach, gdy objawy aleksytymii u dziecka są nasilone i/lub długotrwałe, warto zapewnić dziecku wsparcie psychologiczne oraz wskazaną przez specjalistę metodę terapeutyczną, np. TUS (Trening Umiejętności Społecznych). 

Jak wspierać osobę z aleksytymią? Wskazówki dla bliskich 

Wspieranie bliskich z trudnością w emocjach może być wyzwaniem, ale także drogą do głębszego zrozumienia drugiej osoby i zbudowania relacji opartej na empatii, akceptacji. Aleksytymia to trudność w rozpoznawaniu, nazywaniu i wyrażaniu emocji. Nie oznacza to, że osoba z aleksytymią to człowiek bez uczuć i emocji, lecz osoba mająca trudności w ich przetwarzaniu oraz komunikowaniu. 

Jak rozmawiać z aleksytymikiem? Aleksytymik nie rozumie, jak ważne są jego własne stany emocjonalne w komunikacji z innymi ludźmi, dlatego warto wspierać jego samoobserwację. Osoba z aleksytymią nie potrafi odpowiedzieć na pytanie “Co czujesz?”, dlatego warto zadać swoje pytanie w bardziej konkretny, bezpośredni sposób: “Czy to było dla Ciebie przyjemne czy raczej nieprzyjemne uczucie?”, “Czy ta sytuacja sprawiła, że chciałeś się ode mnie oddalić?”. Poza tym, warto skupiać się na zachowaniach przejawianych przez aleksytymika (np. przytulenie, odsuwanie się) i to na ich podstawie zadać pytania. Pamiętaj także o zachowaniu empatii oraz cierpliwości – taka postawa wobec aleksytymika z pewnością zachęci go do rozmowy.

Jak pomóc osobie z aleksytymią? Gdzie poszukiwać wsparcia i zasobów, aby polepszyć umiejętności radzenia sobie z problemami emocjonalnymi? Aby przepracować negatywne skutki aleksytymii, takie jak trudności w relacjach interpersonalnych, warto szukać pomocy w następujących miejscach:
 

• książki i filmy o emocjach – ich rozpoznawaniu, rozumieniu i wyrażaniu (np. film “W głowie się nie mieści”),
   
• wsparcie od osób z otoczenia – bliskie osoby, które nie doświadczają problemów z emocjami, mogą pomóc w ich właściwym zrozumieniu i wyrażaniu,
   
• grupy wsparcia dla osób z podobnymi doświadczeniami – wymiana spostrzeżeniami, uzyskanie przydatnych wskazówek odnośnie swoich trudności, poczucie wsparcia i nie zostawanie samemu z problemem,
   
• psychoterapia – nauka umiejętności radzenia sobie z aleksytymią i jej skutkami, przepracowanie aleksytymii wtórnej.
  
   

Rola psychoterapii w pracy z osobami z aleksytymią 

Dlaczego warto leczyć aleksytymię? Identyfikacja, zrozumienie oraz wyrażanie emocji jest niezmiernie ważne do nawiązywania i podtrzymywania dobrych relacji z innymi, ale także samym sobą. Aleksytymia często powoduje trudności w relacjach międzyludzkich, a w najgorszym przypadku – izolację społeczną. Jako inne skutki aleksytymii można wymienić: zaburzenia psychosomatyczne, problemy zdrowotne, nadmierny stres, niską samoocenę, obniżoną satysfakcję z życia.

Jak wygląda leczenie aleksytymii u osoby dorosłej? Aleksytymia ma dość zauważalne objawy u dorosłych, dzięki czemu z łatwością można dobrać odpowiednie leczenie. Terapia indywidualna zazwyczaj koncentruje się na rozwijaniu świadomości emocjonalnej oraz na nauce rozpoznawania i nazywania uczuć. Przydatne są również  techniki rozpoznawania emocji oraz wspierające metody radzenia sobie w sytuacjach społecznych. Włącza się także elementy psychoedukacji, dzięki którym pacjent lepiej rozumie rolę emocji i uczy się konstruktywnego ich wyrażania.

Aleksytymia w związku odgrywa ogromną rolę, ponieważ bardzo często blokuje bliskość emocjonalną między partnerami. Trudność w nazywaniu i wyrażaniu uczuć może być interpretowana przez drugą stronę jako chłód lub brak zaangażowania, co prowadzi do narastających nieporozumień.
 

Aleksytymia – jak leczyć skutecznie, aby poprawić jakość związku romantycznego? W parze, gdzie jedna ze stron nie potrafi odpowiednio zareagować emocjonalnie (np. nie okazuje wsparcia w trudnym momencie) partner często może czuć się odrzucony, zlekceważony lub nieważny. Z czasem może dojść do wycofania się z relacji, złości, frustracji, a nawet rozstania. Dlatego też terapia par, w której jeden z parterów zmaga się z aleksytymią, koncentruje się nie tylko na poprawie komunikacji między partnerami, ale przede wszystkim na nauce rozpoznawania i rozumienia emocji w bezpiecznym, nieoceniającym środowisku.

Jak może przebiegać leczenie aleksytymii w przypadku dzieci? Psychoterapia rozwojowa jest w stanie wesprzeć dziecko w jego prawidłowym rozwoju emocjonalnym, poprzez m.in. techniki rozpoznawania emocji. W przypadku młodych osób pomocna okazuje się także terapia sztuką, dzięki której dziecko ma możliwość wyrażenia swoich odczuć poprzez malowanie i porównywanie ze sobą rysunków z różnych stanów emocjonalnych.

Terapia a trudności emocjonalne u nastolatków – po jaką formę pomocy najlepiej sięgnąć? W pracy z młodzieżą skuteczne są metody łączące elementy terapii poznawczo-behawioralnej z treningiem umiejętności społecznych i emocjonalnych. Istotne jest także budowanie relacji opartej na zaufaniu, która umożliwia nastolatkowi eksplorowanie własnych emocji w bezpiecznym środowisku terapeutycznym.

Jeżeli zauważasz u siebie lub bliskiej osoby objawy aleksytymii, nie wahaj się sięgnąć po pomoc terapeutyczną. Może ona być pierwszym krokiem ku lepszemu zrozumieniu siebie i uzyskaniu większej satysfakcji z życia.

ZAREZERWUJ WIZYTĘ


 

Bibliografia

Bermond, B., Vorst, H. C., Moormann, P. P. (2006). Cognitive neuropsychology of alexithymia: implications for personality typology. Cognitive neuropsychiatry, 11(3), 332–360.
Ginalska, K. (2020). Alexithymia and Cognitive Schemas. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia, 33(3). 
Hogeveen, J., Grafman, J. (2021). Alexithymia. Handbook of clinical neurology, 183, 47–62.
Tomalski, R. (2008). Aleksytymia i dysocjacja. Psychoterapia, 2(145), 35–43.
Vaiouli, P., Luminet, O., Panayiotou, G. (2022). Alexithymic and autistic traits in children and adolescents: A systematic review of the current state of knowledge. Autism : the international journal of research and practice, 26(2), 308–316.